Ustanowiony przez Stanisława Augusta Poniatowskiego w roku 1765 Order Św. Stanisława Biskupa i Męczennika powiększał ustrój orderowy Rzeczypospolitej Szlacheckiej. W czasach gdy w Europie zachodniej modnym i pożądanym przez arystokrację było posiadanie orderów, król mając jedynie Order Orła Białego, nadawany głowom koronowanym bądź za szczególne zasługi, nie mógł spełnić oczekiwań arystokracji i możnej szlachty do posiadania polskiego orderu. Order Świętego Stanisława w hierarchii orderowej usytuowany poniżej Orderu Orła Białego dawał władcy możliwość spełnienia pragnień magnaterii i wysokich urzędników państwa. Jak bardzo był potrzebny najlepiej świadczy ilość jego nadań w okresie panowania ostatniego króla Rzeczypospolitej.

W ówczesnym czasie wyróżnienie orderem miało również swoją wymowną stronę fiskalną, bowiem każdy nagradzany uiszczał opłatę z tytułu otrzymania orderu w wysokości 25 dukatów oraz co roku przekazywał 4 dukaty do skarbca królewskiego. Był zatem kolejnym wyróżnieniem dla arystokracji, hierarchów kościoła czy dobrze sytuowanej wpływowej warstwy szlachty – cóż, trudno się temu dziwić, takie bowiem były realia ówczesnej Europy.

Order Świętego Stanisława został ustanowiony 7 maja, zaś jego pierwsze insygnia wręczył Stanisław August Poniatowski po uroczystej mszy w kościele Św. Krzyża na Krakowskim Przedmieściu 8 maja 1765 roku. W pierwszym dniu istnienia Orderu Stanisław August uhonorował nim 35 Kawalerów.

Inauguracja Orderu stała się dniem Święta Orderowego.